Videolu sohbet: YouTube'da izleyin.

Working History kanalında Oleg ile Vadim Bolşakov’un sohbeti. Bu metin, Orta Çağ Rus’undaki zanaat ve meslek kardeşlikleri üzerine konuşmanın ikinci bölümünün düzenlenmiş dökümüdür.

— Merhaba herkese! "Çalışan Tarih" kanalı sizlerle. Bugün Vadim Bolşakov ile ortaçağ Rusya'nın zanaat ve meslek kardeşlik birlikleri hakkında konuşmaya devam ediyoruz. Merhaba Vadim!

— Merhaba Oleg! Merhaba arkadaşlar!

— Geçen sefer bu toplulukların nasıl örgütlendiğini konuşmuştuk. Şimdi öz yönetimlerini ele alalım. Vadim, söz sende.

İvanskoye Sto: tüzük, ortak hazine ve giriş aidatları

— Tüzüklerden başlayayım. Önceki konuşmamızda Büyük Novgorod’daki tüccar kardeşliği İvanskoye Sto’nun tüzüğünü anmıştım. Kuzey Rus’ta XV. yüzyıldan önce yazılmış tüzükler arasında günümüze ulaşan tek örnek budur.

İvanskoye Sto, yüzyıllardır ihraç edilen balmumunu satan zengin tüccarları bir araya getiriyordu. Kardeşliğin hazinesi, malları ve üyelerinin eşyaları kendi kilisesinin, Opoki’deki Aziz Yahya Kilisesi’nin alt bölümünde saklanıyordu. Burada yangına ve hırsızlığa karşı korunuyorlardı.

Üyelik için 25–50 gümüş grivna ve bir parça Ypres kumaşı ödenmesi gerekiyordu. Gümüş grivna, ağırlığı döneme ve bölgeye göre değişmekle birlikte 200 gramın biraz üzerinde olan bir gümüş külçesiydi. Verilen karşılaştırmaya göre bir grivnayla bir-iki inek, dört kunduz postu ya da özgür olmayan bir bağımlı kişi, yani holop satın alınabiliyordu. Dolayısıyla 50 grivnalık aidat, yüz ineğe kadar bir sürünün değerine denk gelebiliyordu. Balmumu tüccarları böyle koşullar koyabilecek kadar varlıklı olmalıydı.

Ypres kumaşı Flanderya'daki Ypres şehrinde üretilirdi. Şık ve pahalı kabul edilirdi. Böyle bir kumaş parçasının getirilmesi gerektiği, tüccarın bu nadir malın satıldığı pazarlara erişimine sahip olması gerektiğini gösteriyordu. Kardeşlik birliklerinin faaliyetlerinin finansal yönüne daha sonra tekrar döneceğiz.

Kardeşlik ömür boyu sürüyordu ve miras yoluyla aktarılırdı. Böyle büyük bir katkı ile bu şaşırtıcı değil. Kardeşliğin hazinesinden kilisenin rahipliği beslenir ve özel nedenlerle oraya gelen arkiyepiskopun hizmetleri ödenirdi.

Opopahlar'daki Ivan Kilisesi Novgorod'da bugüne kadar korunmuştur. Çalışmaz durumda olsa da düzenlenmiştir: gözle görülebilir durumda.

Kardeşlik ayrıca her yılki Yuhanna Önçehinin doğum günü kutlamalarına üst düzey manevi kişilerin katılımını finanse etmiştir - kendi gökyüzü koruyucuları. Kutlamalar eski takvime göre 24-26 Haziran'da gerçekleşirdi ve yemeklerle ve dökümlerle eşlik ediyordu. Tüzükte bu kutlamaların sırasının detaylı bir açıklaması yoktur, ancak benzer kutlamalar hakkında diğer kardeşliklerden hüküm verebiliriz.

Ağırlık ölçüleri ve şehrin yönetimdeki rolü

Kilisede devlet ağırlık ve uzunluk ölçüleri saklanıyordu. Bu durum, Novgorod topraklarında kardeşliğe özel bir önem katıyordu. O zamanlar genel kabul görmüş ölçüler yoktu: farklı topraklarda ve devletlerde farklılık gösterirdi. Bu nedenle standartlaştırma ticaret için büyük önem taşıyordu.

Standartların saklanması İvanskoye Sto'ya emanet edilmişti. Onlarla Novgorod pazarında kullanılan diğer ölçüleri ilişkilendirirlerdi. Arkeologlar, İvanskoye Sto ile ilgili bir yazı parçasıyla birlikte bu ölçünün bir parçasını buldular. Video klibinde göstereceğiz.

Bu işlevler bütün kent için önemli olduğundan yönetimde kent topluluğunun da temsil edilmesi gerekiyordu. Kardeşlik iki starosta, yani yönetici seçiyor; kent ise üç kişi daha ekliyordu. Bunların nasıl belirlendiği bilinmiyor. Kent meclisi veçenin seçtiği tısyatski adlı görevli de yönetime katılıyordu. “Yönetim kurulu” modern bir ifade; o dönemde starostalardan söz ediliyordu.

— Yani, yönetim kardeşliğin kendi yönetimine müdahale ediyordu, eğer yönetim kardeşliğinde yüzbaşın yer alıyorsa?

— Tamamen doğru. Zaten tartıştığımız gibi, devletlerle bağlantılı ve onların ilgisini çeken kardeşliklerin tarihini en iyi biliyoruz. Bu sadece Rusya için değil, aynı zamanda Avrupa ve klasik Doğu için de geçerlidir. Sürdürülebilir varlık ve gelişme genellikle devletle ilişkilerden bağımlıydı. İlginç bir istisna - devletten bağımsız Hindistan şrenileri (şehirlere), meslek örgütleri. Ancak bu ayrı bir konudur.

İvanskoye Sto, ağırlık standartları yoluyla Novgorod'un uluslararası ticaretteki konumunu etkilemiştir. Bu nedenle şehir onun güçlenmesine yardımcı olmuştur. Sovyet tarihçi Igor Ernestovich Kleynenberg 1960'lı yıllarda kardeşliğin Livonya Konfederasyonu'nun kendi yönetimi olan Dörpt (şimdi Tartu) ve Narva gibi Livonya şehirlerine mum ağırlığı standartını yaymak için verdiği mücadeleyi araştırmaya adamıştır. Kardeşlik standartını daha da yaymaya çalıştı, ancak diğer şehirlerde bu mücadelenin sonuçları bize bilinmemektedir.

Bu durumda, tüzükten şu görüntü ortaya çıkmaktadır: iki seçilmiş başkafa ve dört şehir temsilcisi, kendi kilisesi ve hazine, büyük bir giriş katkısı ve yıllık gökyüzü koruyucu kutlaması. Buna devlet önemi taşıyan standartlar, mum ticaretinde tekel ve yetkililerle ilişkilerde yüksek statü eklenir.

Başka tüzükler ve kardeşliklerin emirleri

— Başka tüzükler de var mı yoksa sadece İvanovskiy Stavy'nin tüzüğünü mi biliyoruz?

— Kanıtlar vardır, ancak çok çeşitlidir. Örneğin, bylinlerden (epik şarkılardan) kalık перехожих (yolcu veya yoksul dervişler) için yazılmış tüzüklerden bahsedilir. Bu tür bir tüzük "büyük emir" olarak adlandırılırdı ve ellerin eklenmesiyle onaylanırdı. Tam içeriğini bilmiyoruz, ancak bylinlerdeki atıflara dayanarak bazı yasakları yeniden inşa edebiliriz.

Yolculuk sırasında fuhş, kutsalsızlık, hırsızlık ve yalan söylemek yasaktı. Ataman kaybolan bir eşyayı aramak için genel bir arama düzenleyebilirdi ve kendisine yardımcı ataman (podataman) atayabilirdi. Cezalar çok sert olabilirdi, hatta ölüm kadar. Bylinlerden biri, suçlunun temiz bir alanda bırakıldığını ve omuzlarına kadar toprağa gömüldüğünü anlatır.

Bu hikâyede, birlik mahkemesi Kasyan atamanını kendisi yargılar. O'nun idamından sonra birlik, onun küçük kardeşi olan podataman Mihail tarafından yönetilir. Tabii ki, bylinleri belgesel tarihsel kanıt olarak koşulsuz kabul edilemez. Ancak belirli bir gelenek yansıtırlar.

Ayrıca Mezenski deniz tüzüğü ve Ustyanski düzeltici de korunmuştur. Bunlar uzun süredir devam eden sözlü geleneğe dayanarak yazılmıştır ve kuzey hayvan avcılığı endüstrisinin "eğitimsiz emirlerini" göstermektedir. Emirler, birlik içindeki ilişkiler, disiplin, dul ve yetimlere destek konularını kapsar. Bunların detaylarını, kardeşlik üyelerini birleştiren şey hakkında konuşurken daha iyi inceleyebiliriz.

Güney ve Batı Rusya'da birçok şey farklı şekillenmiştir. Geçen konuşmada, zanaat odalarının (ceh) ortaya çıkışından ve bu organizasyon formunun komşu topraklara, Volyn ve Kiev'e dahil olmak üzere yayılmasından bahsetmiştik. Erken örneklerden biri, 1386 yılında Peremyshl'de kaydedilen ayakkabı zanaatkarları cehidir. Bu cehlerden sayısız tüzük korunmuştur.

2007’de Lviv’de Myron Kapral’ın hazırladığı kapsamlı bir belge derlemesi yayımlandı: Lviv Kentinin XV–XVIII. Yüzyıllardaki Ekonomik Ayrıcalıkları: Zanaat Loncaları ve Tüccar Birliklerinin Ayrıcalıkları ve Tüzükleri. Kitap özgün belgeleri ve çağdaş Ukraynaca çevirilerini içeriyor. Kaynak

Neden Almanca ve Latince kullanıldı? Birincisi, cehler Magdeburg hukuku temelinde inşa edildi. İkincisi, başlangıçta Alman yerleşimci Katolikleri bir araya getirdiler. Bu nedenle belgelerin dilleri bu toplulukların yasal ve kültürel ortamına uygundu. Sadece nesiller sonra asıl Belarus ve Ukrayna cehleri ortaya çıktı.

Bu loncaların gelişimi ve böyle örgütlerin bulunduğu güney Rus topraklarının daha sonra Moskova devletine katılması ayrı bir konuşmanın konusu. Buna yeniden döneceğiz.

Kardeşlik: kutlama, toplantı ve mahkeme

— Kutlamayı anımsattın. Nasıl geçtiğini anlatır mısın: kimler katıldı, misafir davet edildiler mi?

— Novgorod demircilerinin kutlaması hakkında çok ilginç bir belge korunmuştur. Bu "kardeşlik" olarak adlandırılırdı. Ayrıca, Avrupa ceh ve gilde birliklerinin isimlerinin de ortak ziyafetle ilişkilendirildiği bilinmektedir. Bizim örneğimizde "kardeşlik" hem kutlamayı hem de demircilerin organizasyon formunu ifade edebilirdi.

Buğların gökyüzü koruyucuları Kosma ve Damyan'dı, Rusça'ya çevrildiğinde Kuzma ve Demyan. Demirciler Sofiya tarafındaki Novgorod'daki Kuzma-Demyan sokaklarında yaşarlardı ve kiliseleri de oradaydı. Yıllık kutlamayı eski takvime göre 1 Kasım'da yaparlardı.

Önce ortak tasarruf düzenlenirdi ve diğerlerini kabul edecek olan kardeşlik üyesinden oluşan bir ziyafet efendisi seçilirdi. Oraya önceden yiyecek ve içecekler taşınırdu.

— Yani masanın başında en büyüğü seçiliyordu?

— Evet.

— Kuzey Osetiya'da bir düğünde olduğumda, benzer bir gelenek gördüm. Kutlamayı yöneten bir kişi seçilirdi. Masadan çıkmak bile onun iznini gerektirirdi. Bu gelenek günümüzde de devam etmektedir.

— Şaşırtıcı. Novgorod demircilerinde şema daha karmaşıktı. Ziyafet efendisi ve ev sahibinin yanı sıra, ziyafet başkafası da seçilirdi. Muhtemelen tarif ettiğin gelenek onun rolüyle karşılaştırılabilir.

Görev dağılımını yeniden inşa etmeye çalışırsak (bunu vurguluyorum, bu bir varsayımdır), efendi evin ve malın korunmasından sorumluyken, başkafa yiyecekler, içecekler ve kardeşliğin düzenlenmesinden sorumluydu. Birlikte Kuzma-Demyan kutlamasını yönetirdiler. Bu isim farklı lehçelerde 20. yüzyıla kadar korundu: köylerde de Kuzma-Demyan kutlamaları düzenlenirdi.

Kilisede Azizler için resmi bir hizmet gerçekleşirdi. Birliğin kendi rahibi vardı. Novgorod demircilerinin rahiplerinin önemini henüz konuşacağız: onlarla ilgili ilginç bir hikâye var. Bazen özel ücret karşılığında arkiyepiskop hizmet yapardı.

Ardından kardeşlik üyeleri, ailelerini getirmeden şölen ev sahibinin evinde toplanıyordu. Yemekten önce ortak meseleler ele alınıyordu. Starosta, rahibin de katılımıyla anlaşmazlıkları bütün kardeşliğin önünde görüşüyordu. Muhtemelen diğer ortak işler de burada konuşuluyordu.

Pskov Mahkeme Grameri, kardeşliğin yargılama fonksiyonunu tanıyordu. Sohbetlerde bahsedilen gramer 1397 yılına tarihlenmektedir, ancak ilgili madde daha sonra, XV yüzyılda ortaya çıkmış olabilir. Şehir topluluğu ile anlaşmazlıkların çözümü için oturma başına yerleşik (posadnik) davet edilebilirdi.

İş bölümü bittikten sonra şölen başlardı: birkaç gün yiyor, içiyor ve eğlenceli geçiriyorlardı, ancak uyumak için evlerine dağılırdılar. Düzen yaşlılar ve hükümdar tarafından gözetilirdi. Rahip dua ve tropar (kısaca şenliklere adanmış şarkı) okuyarak şöleni eşlik ederdi; bu sırada kardeşlerle birlikte yemek yiyerek de katılırdı.

— Bu ne kadar süre devam edebilirdi?

— Bir haftaya kadar.

— Bir hafta şenlik — ve içkiye boğulmak da mümkündür.

— Belki bu nedenle katılımcılar uyumak için evlerine dağılırdı. Belki de bilincini yitirmeye kadar içmeyi engelleyen kısıtlamalar vardı, ancak bunun hakkında kesin bir şey bilmiyoruz.

Kuzey deniz balıkçılığı ile bağlantılı olan Ustyansky Doğru Kitabı da askeri şölen hakkında kısaca bahseder. Sadece deniz kardeşlerini değil, ölmüş veya öldürülmüş arkadaşlarının yetimlerini de davet etmeyi emrederdi. Bu bakımdan balıkçılık kardeşlikleri prenslerin şölenleriyle birlikte olan onları andırırdı.

— Sen ve geçen sefer de onları "druzhina" (asker birliği) olarak adlandırdığını söyledin. Yani benzerliğin şaşırtıcı değil.

Yaşlının Seçimi ve Ortak Kazancın Bölünmesi

— Peki, bayramlar dışında kardeşliklerin içindeki ilişkiler nasıl gelişirdi?

— Burada tekrar byliny'lere (kahramanlık şarkıları) başvurmak zorundayız: diğer bilgiler çok azdır. Ortak seçimleri ve yaşlının değiştirilmesini, ayrıca ortak işlerin tartışılmasını anlatırlar. Bylin'de kalikler tek bir daireye sıralanırlar, ortak bir meclis tutarlar ve ataman olarak genç Kasyan Mihayloviç'i seçerler.

Aynı dairede kazanç bölünürdü. Bylin betimlemesinde kardeşler omuzlarından çantaları çıkarır, altını ve gümüşü tek bir yere dökerek paylaşırlardı. Ortak kazanç "duvan" veya "zhivot" olarak adlandırılırdı. Eşit şekilde bölünürdü, ancak yaşlıya ekstra bir veya iki pay düşerdi. Bu kural XX yüzyıla kadar geldi ve Rusya'daki yüksemeçli işçi sendikalarında uygulanmaktaydı.

Ortak tutarın bir kısmı ortak fon (obshak) olarak ayrılırdı. Kullanımının farklı yöntemleri bilinmektedir. Kalik kardeşliği Ortaya Zemin'e seyahat için ortak fonu alabilirdi — bu örnek XIV yüzyıla ait "Novgorodlu Stefan'ın Yolculuğu" ile ilişkilidir. XV yüzyıla ait kronik bilgilerine göre, Pskov köprü yapıcıları ortak fonu gelecekteki sipariş için malzeme satın almak üzere harcayabilirdi.

Mecbur değillerdi açık bir yerde dairede toplanmak; soruları ateş etrafında tartışabilirlerdi: yaşlı druzhina içte dairesel otururdu, genç druzhina yaşlı arkadaşların ve ustaların sırtlarında yer alırdı. Bu nedenle yaşlı družinaya "ön" (perednya) denirdi; benzer bir bölünme prenslerde de vardı.

Bratçina sırasında bir anlaşmazlık görülüyorsa kararlar ortak sofrada alınıyordu. Daha önce gördüğümüz gibi, iş görüşmelerinin şölen başlamadan bitirilmesine çalışılıyordu.

Kardeşlik Siparişi Nasıl Tartıştı ve Uyguladı

— Geçen sefer kardeşliğin Kiev prensi için siparişini nasıl tartıştığını anlattın. Siparişin tartışılması sırasında diğer özerklik örnekleri var mı?

— Ekleyeyim ki, onun yerine getirmesinde de. Birkaç örneği inceleyelim.

Kardeşlik içindeki etkileşimi 1532 yılında Novgorod'da Volkhov üzerinden köprü inşasını gösteren Litsyev Kronik Toplamı minyatüründe görebiliriz. Zaten onu göstermiştik, ancak şimdi daha detaylı bakalım. Görüntüde üç aşama ayırt edilebilir.

Öncelikle siparişçi talimatlar verir. Bu, köprü üzerinde işaret parmağıyla duran zengin tüccar Filat Bobrovnik'tir. Siparişçiyi veya işveren o zaman "hükümdar" olarak adlandırılırdı. Onun arkasında bir grup insan gösterilmiştir: ya Moskova büyük prensinin hazinesinden finanse edilen çalışmanın temsilcileri, ya da Filat'a ait ve inşaatı izlemesi gereken memurlar ve gözcüler.

Daha sonra družina köprü işlerini yerine getirir. Yaşlısı — tek sakallı köprüyapıcıdır. Pskov družinalarıyla yapılan karşılaştırmaya dayalı yaklaşık hesaplarımın aksine, burada 150 kişiye kadar çalışabilirdi. Görüntü şematik olduğu için, yaşlının yanında muhtemelen modern terimle "brigadyor" olan birimler yöneticileri gösterilmiştir. Önemli olan, yaşlının kendisinin de diğerleriyle birlikte çekiç kullanarak çalışmasıdır.

Hukuki olarak družinikler erkeklere (müfti) yani şahsen özgür insanlardı ve hükümdar-siparişçi karşısında işçilerdi.

Son olarak, Filat Bobrovnik köprüyapıcılarla hesaplaşır, yaşlıya para ile dolu bir kese (moşna) verir. Para tek kişi tarafından alınır, ancak bu družina veya temsilcilerinin önünde gerçekleşir. Bu kamusallık hesabın dürüstlüğünü sağlar.

Pskov Köprüyapıcıları: Ücret Hakkında Kolektif Müzakereler

Bir başka örnek 1456 yılına aittir ve yaklaşık olarak seksen yıl daha önceye dayanır. Pskovlu köprü ustaları, Pskova Nehri üzerindeki Büyük Köprü'ü yeniden inşa etmek için sözleşme imzaladılar. Başlangıçta 60 ruble karşılığında anlaşma yaptılar ve bu tutarı aldılar. Ancak işler sırasında şiddetli yağmurlar başladı; bunu kronik özellikle belirtmektedir.

Köprü hazır olduğunda, kardeşlik (bratstvo), ek olarak 20 ruble talep etmek için veye (şehir meclisi) başvurdu. Vea bu talebe razı oldu. Kronik kaydı oldukça kısa olmakla birlikte, önemli olan nokta, müzakerelerin tek bir yaşlı tarafından değil, kardeşlik tarafından yürütülmesidir.

— Dinleyiciler için daha anlaşılır olması adına: 20 ruble ne kadar çok ya da az?

— Karşılaştırmak için: söz konusu örnekte Kolomna bölgesinin tamamı Moskova prensine yılda 342 ruble vergi ödüyordu. Buradaki 20 ruble ise tek bir köprü için yapılan ek ödemeydi.

— Toplam ödeme sekiz ruble miydi?

— Evet, altmış plüsa yirmi. Hatırladığım kadarıyla, 1532 yılında Novgorod köprüsünün inşasında söz konusu olan tutar beş yüz rubleydi; bu da yüz atlıktan oluşan bir tabun (hayvan sürüsü) maliyetiyle karşılaştırılabilir düzeydeydi. Prensin ve şehirlerin verdiği siparişler çok önemli ödemeleri gerektiriyordu. Finansal yönü ayrıca ayrıntılı olarak inceleyeceğiz; orada ilginç durumlar bulunmaktadır.

Troitski Kilisesi'nin İnşası ve Ustaların Toplumsal Statüsü

Üçüncü örnek yeniden yapılandırılması daha karmaşıktır. Ben Pskov kronikleri ve arkeolojik veriler, özellikle de kiliselerin yerleşim konumları üzerine dayanıyorum. Bu durum bana özel olarak gösterişli geliyor.

Pskov'da Troitski Kilisesi çöktü; bu, şehir topluluğunun merkezi kilisesiydi. Burada arşivler bulunurdu, ana ibadetler burada gerçekleşirdi ve önündeki meydanlarda vea toplanırdı. Kutsal Trinitas'ta (Svetaya Troitsa) şehre kabul edilen prensin tahtı duruyordu; burada başpiskopos görev yapıyordu. Bu nedenle kilisenin onarılması devlet düzeyinde önemli bir işti.

Kilise inşaatçısı, yani taş ustaları 1366 yılında yeni kilisenin inşasını tamamladığında, pskovlular sadece onlara önemli bir miktar para ödediler—hatırladığım kadarıyla üç yüz ile dört yüz ruble arasında—ayrıca özel saygılar gösterdiler. Kronik formülüne göre, bu tür saygılar Pskov'da geleneksel olarak prenslere verilir; ancak hepsine değil, Aleksandr Nevski'nin soyuna mensup olanlara verilirdi. İnşaatçılar vea'da kutlandı ve onlara hediyeler sunuldu.

Bunun yanı sıra, Dovmontov şehrinde (Dovmont Şehri)—Kremlin'e komşu Pskov'un kaleli kısmında—bir arazi aldılar; burada kamu binaları ve en önemli kiliseler bulunmaktaydı. Yedi yıl sonra, Kilise Ustası Kiril bu alanda koruyucu azizi olan kutsalına adını verdiği bir kilise inşa etti. Kronikte belirtilen konumu arkeologların belirlemesine imkân sağladı.

Kiril'in Kilisesi, o sırada hala ahşap olan Kuznetsov (Kupçular) Sofya Kilisesi'nin yanında duruyordu. Hayal edin: Şehrin geleneksel olarak en zengin ve etkili insanları olan tüccarların ahşap bir kilisesi vardı; yanlarında ise taş bir kilise inşa edildi.

Pskovlu tüccarlar, taştan Sofya Kilisesini yaklaşık kırk yıl sonra inşa ettiler. İşin sahibi Eremei ustasının kardeşliği tarafından gerçekleştirildi. Bazı mimari araştırmacıların tahminine göre, o Kiril'in öğrencisi olabilirdi ve onun inşaat okulunu devam ettiren kişiydi. Belki de aynı kardeşlik söz konusu oluyordu ancak sonraki nesilde.

Bu örnek, inşaatçıların kardeşliğinin son derece yüksek bir toplumsal konuma ulaşabileceğini göstermektedir. Troitski Kilisesi Pskov topraklarını temsil ettiyse, Kiril'in taş kilisesi inşaatçılık korporasyonunun statüsünü pekiştirdi.

Kardeşliklerin Şehre Karşı Yükümlülükleri

Kardeşliklerin şehir topluluğuna karşı yükümlülükleri de vardı. Feodal Avrupa şehirleri için zanaat odalarının ve diğer profesyonel birliklerin ortak harcamalara katılımı tipiktir: inşaat, güvenlik ve savunma gibi alanlarda.

Pskov kroniklerinde, farklı kardeşliklerin şehrin ihtiyaçları için para ayırmak üzere çekiliş veya sıra usulüyle hareket ettikleri konusunda üç kısa kayıt kalmıştır. 1412–1415 yılları arasında çan ustaları Kreml'e taş köprüyü ödedi. Birkaç yıl sonra, korchmariler (alkollü içecek satanlar)—pitye işletmelerinin sahipleri—kale duvarının bir bölümünü ödedi. 1485 yılında etçiler Pskova üzerindeki köprü için gümüş ayırdılar.

XV yüzyılda benzer yükümlülükleri Güney Rusya'nın zanaat odaları (tsehi) üstleniyordu. Örneğin, Lviv'de her biri belirli bir kale kulesini barındırıyor, onu silah ve mühimmatla donatmaktan sorumluydu. Belki de yeni kaynaklar, Pskov, Novgorod veya Moskova kardeşliklerinin de Batı Avrupa'da olduğu gibi kalelerin bakımını ve duvarın belirli bölümlerinin savunmasından sorumlu olduğunu gösterecektir.

— Zanaat ve meslek odaları (bratstvo) genel olarak zengin ve güçlü kuruluşlar mıydı?

— Bunu genel bir kural olarak kabul etmek doğru olmaz. Bizim ulaşabildiğimiz örnekler daha çok zirve kısmını temsil eder. Böyle kardeşliklerin sayısı muhtemelen azdı. Ancak varlardı ve belirli dönemlerde bazı şehirlerde çok önemli rol oynayabiliyorlardı. Daha sonra Pskov, Novgorod ve Moskova tarihinden başka örnekler de sunacağım.

— Eğer köprüyü XX yüzyıla taşıyıp ilk videolarımızı, özellikle de «Кулак» filminin tartışmasını hatırlarsak, birçok sendika da etkili ve zengindi: büyük merkez ofislere ve ücretli çalışan bir kadroya sahipti. Yani bu hikayenin başlangıcı o zamanlara mı dayanıyor?

— En azından Orta Çağ'a kadar uzanır — hem Avrupa'da hem de Rus topraklarında. Bazı ülkelerde bazı sendikalar hâlâ devasa bir otoriteye sahiptir ve hatta cumhurbaşkanlarını bile etkiler. Son örnek olarak yakın geçmişteki Meksika'yı hatırlayabiliriz. Bu etkinliği farklı şekillerde değerlendirmek mümkündür, ancak varlığı kesinlikle tartışmasızdır.

Kiralık Kefil Şövalyeleri

— Kefillerin kendi kiralık kardeşlikleri olduğunu söylemiştiniz. Nasıl yapılandırılmışlardı?

— Bazen zenginleşmiş bir tüccar gibi bazı «büyük insanlar», kendileri bir şövalye toplardı ve onun yaşlısı olurdu. Bu, liderini kendi ortamlarından seçen bir birlikten farklıdır. Burada karşımızda başka bir ilişki tipi ve mesleki ve el sanatları kardeşliklerinin gelişimindeki bir sonraki aşamadır.

Kefil şövalyeleri, Moğol istilasından önce Smolensk prensi Mstislav ile Riga ve Gotland arasında imzalanan 1229 tarihli anlaşmada geçmektedir. Sonuncusu Baltık'ta büyük bir ticaret merkeziydi. Anlaşma, gemi batması durumunda zarara uğrayan tüccarın yükünü suyun kenarına çıkarabilmek için kendi şövalyelerini kullanması gerektiğini belirliyordu.

Bilgiler azdır ancak zaten tüccarın sadece koruma görevlerini değil, diğer işleri de yerine getiren kendi bir şövalyesine sahip olduğu görülüyor. Bu parça, kefil şövalyesi imgesinin bylinalarda (epik şarkılarda) yer almasıyla örtüşmektedir.

Zengin Novgorodlu tüccar Sadko’nun drujinası denizde gemi mürettebatı olarak çalışıyor, kentte ise ticaret yapıyordu. Sadko’nun olası tarihsel örneklerinden biri, 1167 tarihli bir kronik kaydında anılan tüccar Sotko Sıtiniç’tir. Kahraman, yabancı bir kente vardığında adamlarını ticaret sokaklarına gönderir: mal toplar veya daha önce anılan gezgin satıcılar gibi küçük çaplı ticaret yaparlar. Kaynak

Başka bir konuk olan Solovy Budimiroviç'in şövalyesi ahşap işçiliği yapabilirdi. Bylinada, akşam geç saatlerde çekildiği duyulurdu, sanki yunuslar ağaca vuruyordu: cesur şövalye çalışıyordu ve yarım geceye kadar avlu hazır oluyordu.

Başka bir bylina kahramanı, Vasily Buslayev, Novgorod sokaklarına hızlı yazılmış duyurular asarak bir şövalye toplardı. Anlamları: Hazır yemek ve içecek yemeyi, renkli kıyafetler giymeyi isteyenler Vasya'nın geniş avlusuna gelin. Bu, neredeyse modern bir seçim sloganına benziyor.

Fakat katılmadan önce kendine has bir sınav vardı. El sanatları kardeşliğinde aday, gerekli şeyi dikmek, oyuk açmak veya dövük yapmak gibi ustalık göstermek zorundaydı. Burada ona büyük bir yeşin şarabı içmesi ve ardından başına dambılla vurulması önerilirdi. Ayakta kaldıysa kabul edilirdi.

Sınav karikatürize görünse de bylinadaki karakteri tesadüfi değildir. Bir senaryoda Buslayev, Volkhov üzerindeki Büyük Köprü'de Novgorodlularla yumruk dövüşüne girer — burada kronik olayların da gerçekleştiği yerdir. Şövalye kazanır ve Novgorod'a pirinçlerle vergi öder.

İlk bakışta garip bir detay. Ancak XV yüzyılın bazı belgelerinde, Novgorod manastırlarının gerçekten şehre pirinç veya kalach (tortu) ile vergi ödeyebildiğine dair bir kanıt buldum. Yani bu motivasyonun gerçek bir temeli olabilir.

Kefil şövalyesinin görevleri, denizci, tüccar, inşaatçı ve savaşçının yükümlülüklerini birleştirirdi. Bu, tapınak inşa etmekten süslemesine kadar tüm işleri yerine getiren inşaat kardeşliklerini andırır. İçlerinde muhtemelen farklı uzmanlıklar ustaları vardı: en azından boyacılar ve sıvacılar, belki de ikon ressamları da dahil.

Bu tür bir şövalyedeki ilişkiler, basit bir patron ile ücretli çalışan arasındaki bağdan daha derindi. Kefil yaşlı, şövalyeleri hem kendi çalışanları hem de sevgili kardeşleri olarak çağırabilirdi, sevimli şövalye grubu diye hitap edebilirdi. Bazen kendisini kolektiften ayırmazdı. Sadko, köprü inşaatçılarının yaşlısı gibi toplu halde çekiçle çalışarak ticaret yapardı. Ve deniz kralına insan kurbanı gerektiğinde, Sadko herkesin yanında diğerlerinin kurtarılması için kimin ölmeyi göze alacağını belirlemek için şans atardı.

Muhtemelen kefil şövalyeyi ortaklık olarak alabilirdi ve vasiyetinde eşe ve yoksul kardeşliğine pay ayrıldıktan sonra onlara mal bırakabilirdi. Bylinada Vasily Buslayev'in ölümünden sonra şövalyeler Novgorod'a annesi Amel'fe Timofeyevna'ya dönerler. Mektubu okuduktan sonra o ağlar ve derin bodrumlardan altın hazinenin onlara vermesini önerir. Hak ettiklerini aldıklarında vedalaşırlar ve dağılırlar.

Hatırlamak önemlidir: bylinalar belirli bir tarihsel anın belgesel bir açıklaması değildir. Farklı dönemlerin özelliklerini, tipik olmayan bölümleri ve kurguyu birleştirebilirler — yılan ve ejderhalarla fantastik senaryoları hatırlayın. Yine de diğer kaynakların azlığına rağmen dikkatli genelleştirme mümkündür. Kefil kiralık şövalyesi imgesi genel olarak oldukça tutarlı bir şekilde ortaya çıkar.

Kardeşliklerden İşçi Organizasyonlarına

- Tüm bunlar, modern işçi ilişkilerinden oldukça uzaktır. Zanaatkar ve meslek odası birliklerinin işçi örgütlerinin öncüleri olduğunu varsaymamızı neye dayanır?

- Tabii ki çok uzak ama çalışma organizasyon biçimleri yavaş yavaş değişir. Karşılaştırma için çocuk işçiliğini alalım. Rusya'da ben on dört yaş eşiği olarak adlandırıyorum. Yaklaşık 140 yıl önce Rus İmparatorluğu'nda çalışmaya izin veren kanun on iki yaşından itibaren geçerliydi, yaklaşık 200 yıl önce İngiltere'de dokuz yaşından, bundan önce ise Fransa ve Almanya'da beş yaşından itibaren. Böylece çalışma başlangıç yaşıyla ilgili görüşler değişti.

Bana rastladığım en eski örnek Şumerye'ye aittir. Şumerolog Vladimir Vladimiroviç Emelyanov, yaklaşık üç yaşındaki çocukların işe alınmasından bahsetti. Çocuklara gün içinde en az bir saat boyunca değirmende eşeği sürme görevi verilebilirdi. Fiziksel çalışma yeteneği sadece beden boyutlarına göre de belirlenebiliyordu. Modern görüşlerle karşılaştırıldığında bu devasa bir mesafedir.

Birliklere dönersek: biz büyük patriarhal aileden muhtemelen büyüyen birliklerle başladık. Bunlarda birçok şey akrabalık ilişkilerine dayanıyordu ve yaşlı seçilmişti. Kira çalışan tüccar cephede farklı bir bağ türü oluşmaya başlar: bir yanda kolektif, diğer yanda yönetici ve işveren. Bir sonraki örnek bize daha yakın tanıdığımız işçi ilişkilerine daha yakındır.

Sofiye Evi Cepheleri: Erken Toplu Kira Formları

Tarihçi Boris Dmitriyeviç Grekov, 1920’lerde Novgorod kilise idaresinin XV. yüzyılın ilk yarısına ait ekonomik belgelerini inceliyordu. Daha sonra önemli bir Sovyet akademisyeni olan Grekov, bu belgelerde düzenli adları bulunan işçi topluluklarına rastladı: Markovskaya, Melnitskaya ve Sofiyskaya Dvorovaya drujinaları.

Saray başı, yani yönetici altında bulunuyorlardı. O ayrı grupları farklı işlere yönlendirirdi ama cephe ücretini tek bir bütün olarak alırlardı. Ayrıca belirli bir çalışma hacmi için sözleşme ödemesiyle değil, yıllık maaş söz konusuydu; bu da daha önceki yüzyıllardaki çalışma cepheleri veya kira çalışan tüccar cephelerinin tipik özelliğiydi.

Grekov şöyle yazar:

Bu açık ki tüm cephe üyeleri Sofiye Evi'nde hizmette sayılırlar; bu ev onlarla bir kolektif olarak özel bir sözleşme imzalar ve burada cephe üyelerinin Sofiye Evine karşı hakları ve yükümlülükleri belirlenir.

Ardından:

"Cephe üyesi" terimi üretimi değil, tam olarak çalışma organizasyon biçimlerini karakterize eder.

Başka bir deyişle, cephe bir işçi örgütüdür ve cephe üyesi onun üyesi, çalışanıdır.

Hala belgelere ulaşamadım, ancak St. Petersburg Akademisi Tarih Enstitüsü arşivinde saklandıklarını biliyorum. Bu nedenle tanımlanan anlaşmaları doğrudan toplu sözleşmeler olarak adlandırmak temkinli olmazdı.

Ama karşılaştırma kendini empoze ediyor. İşveren belirli bir süre için, çalışma hacmi için değil, kira çalışan kolektif ile anlaşma yapar. Hizmet sırasında çalışanlar işverenin temsilcisine tabidir; hakları ve yükümlülükleri sabittir. Burada belki de daha sonra toplu sözleşmelerde gelişen erken ilişkiler biçimlerinden biri kaydedilmiştir.

Kaynaklara dönmek gerekir: ek detaylar verebilirler. Şimdi hala daha sonraki zamanlara ait kira çalışmasına giden bir geçiş basamağı önümüzde. Önümüzde tam bir çağ var ve bu konuşmayı devam ettireceğiz.

- Umarım, gelecek sayılarda konuyu daha detaylı açacak ve zamana yaklaşacağız. Bugün bitirmemi öneriyorum. Sana teşekkürler Vadim!

Aziz izleyicilerimize kanala abone olup yorumlarda soru sormalarını rica ediyoruz. Büyük bir blokta Orta Çağ Rusya'sının zanaatkar ve meslek odası birlikleri hakkında konuşmanın sonunda onlara cevap vermeye çalışacağız. Bir sonraki sayıda görüşmek üzere!